Bałtyk to jedno z najniebezpieczniejszych mórz. Pod wieloma względami bywa trudniejszy niż okrutne Morze Północne. Jest morzem śródlądowym: ma około 1300 km długości, ale tylko niewiele ponad 16 km połączenia z oceanem poprzez duńskie cieśniny — wąskie korytarze pełne wysepek i mielizn.
Zasolenie Bałtyku jest bardzo niskie, — średnie zasolenie wód powierzchniowych jest pięciokrotnie mniejsze niż w Atlantyku. Morze to jest także płytkie: jego średnia głębokość wynosi zaledwie 50 m, podczas gdy Morze Śródziemne ma średnio ponad 1400 m. Konsekwencją niewielkiej głębokości i ograniczonej przestrzeni jest niebezpieczna charakterystyka fal. Na otwartym oceanie fala ma czas i miejsce, by się rozwijać i rozpraszać; podczas sztormu na Bałtyku jej energia kieruje się w górę. Powstają krótkie, strome i chaotyczne grzbiety, o dużej częstotliwości i stromiźnie dochodzącej do proporcji 1:7, a czasem nawet większej. To niemal pionowe ściany wody, które uderzają w burty statków co kilka–kilkanaście sekund.
Wszystko to sprawia, że Bałtyk jest najbardziej zawrakowanym morzem na świecie. Według różnych źródeł na jego dnie spoczywa od 10 do nawet 20 tysięcy wraków. Polskie Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej podaje, że w obrębie polskich wód terytorialnych znajduje się 415 wraków, z czego 100 na samej tylko Zatoce Gdańskiej. Inne źródła wymieniają nawet ok. 600 wraków, choć wydają się być mniej wiarygodne.
Wiele z nich to jednostki z końca XIX i oraz z XX wieku, do najciekawszych należą:
- Solen — szwedzki galeon zatopiony 28 listopada 1627 r.,
- General Carleton — brytyjski żaglowiec transportowy, który zatonął 27 września 1785 r.,
- Graf Zeppelin — niemiecki lotniskowiec zatopiony 17 sierpnia 1947 r. (sam w sobie zasługujący na osobny materiał).
W polskich wodach Bałtyku leżą również wraki U-bootów oraz okrętów polskich.
Przeglądając dostępne źródła internetowe jak strona www.wrakibaltyku.pl , można zidentyfikować około 130 wraków. Jeśli dodać do tego 100 wraków z Zatoki Gdańskiej, otrzymujemy około 230 obiektów. Gdzie więc pozostałe prawie 200?
Oczywiście większość z nich to zapewne wraki jednostek rybackich — jednak wydaje się możliwe, że kilka z nich to dotychczas nieodkryte łodzie Słowian lub wikingów które skrywać mogą wiedzę na temat naszych przodków.
Mimo że nie zajmuję się tym zawodowo, udało mi się znaleźć kilka znanych przykładów wczesnośredniowiecznych łodzi już zidentyfikowanych.
1. Puck 2 – słowiański „langskip” z Zatoki Puckiej (Polska)
- Miejsce: średniowieczny port w Pucku, u ujścia Płutnicy do Zatoki Puckiej; wrak leżał in situ na dnie.
- Datowanie: dendrochronologia wskazuje na drugą połowę X w. (lata 970.).
- Typ: długa, smukła łódź bojowa typu langskip (ok. 19–20 m długości, ok. 2,2 m szerokości), wiosłowo–żaglowa. Konstrukcja łączy cechy tradycji słowiańskiej (drewniane kołki, uszczelnianie mchem) i skandynawskiej (nadstępka, sposób mocowania masztu).
Status: odkryta w 1978 r., wydobyta w 2005 r. przez Narodowe Muzeum Morskie; wykonano cyfrową rekonstrukcję kadłuba.
2. Wolin – wrak VI z cieśniny Dziwna (Polska)
- Miejsce: cieśnina Dziwna koło Srebrnego Wzgórza; wrak znaleziono podczas pogłębiania toru wodnego.
- Datowanie: dendrochronologia — ok. 964 r. ± kilka lat; budowa przełom X/XI w.
- Opis: łódź klepkowa ok. 10,7 m długości, 2,6 m szerokości; konstrukcja w tradycji słowiańskiej, przeznaczona do żeglugi rzeczno–morskiej.
- Status: wydobyty w 1990 r.; posłużył do budowy pływającej repliki Światowit/Świętowit.
3. Wolin – wrak IX (Południowe Przedmieście)
- Miejsce: strefa portowo-przybrzeżna Wolina, tzw. Południowe Przedmieście.
- Datowanie: fragmenty konstrukcji datowane dendrochronologicznie na ok. 900–901 r. (II poł. IX w.).
- Opis: zachowały się fragmenty poszycia i szkieletu; łódź zbudowana w tradycji słowiańskiej, prawdopodobnie użytkowana w lokalnej żegludze portowej.
4. Łódź Orunia 2 – Gdańsk / Motława (Polska)
- Miejsce: dzisiejsza Orunia w Gdańsku, w strefie dawnej żeglugi na Motławie.
- Datowanie: pierwsza połowa XI wieku.
Opis: klepkowa łódź transportowa o długości ok. 10 m i ładowności 2–2,5 t. Służyła w żegludze między portami wiślanymi a Zatoką Gdańską.
5. Łódź ze Szczecina (IX w.) – Odra / ujście do Bałtyku (Polska)
- Miejsce: podgrodzie Szczecina, nad Odrą — głównym szlakiem prowadzącym do Zalewu Szczecińskiego i Bałtyku.
- Datowanie: budowa ok. 853 r., naprawa ok. 901 r.
- Opis: niewielka łódź wiosłowa o długości ok. 8,25 m, interpretowana jako jednostka rybacka; klasyczny przykład wczesnośredniowiecznej łodzi słowiańskiej.
6. Wrakowisko Truso / Bągart – dawna zatoka Drużna (Polska)
- Miejsce: okolice wsi Bągart przy jeziorze Drużno, związane z ośrodkiem handlowym Truso.
- Datowanie: „łódź z Bągartu” ogólnie na VIII–XI w.; wrakowisko Truso — VIII/IX–X wiek.
- Opis: łodzie klepkowe, ok. 12 m długości, nitowane, uszczelniane włosiem. Dawniej łączono je z wikingami, obecnie raczej z ludnością pruską. Wrak zachował się jedynie w dokumentacji przedwojennej.
7. Wrak Schuby-Strand – Eckernförder Bucht (Niemcy)
- Miejsce: Schuby-Strand przy dzisiejszym jeziorze Schwansensee; w średniowieczu była to osłonięta zatoka Bałtyku.
- Datowanie: po kalibracji — pierwsza połowa X w. (ok. 900–950).
Opis: dębowa łódź klepkowa z T-kształtnym kilem, łączona na drewniane kołki, uszczelniana sierścią — konstrukcja typowa dla tradycji słowiańskiej; długość ok. 12 m.
8. Łodzie z Ralswiek (Rugia, Niemcy)
- Miejsce: Ralswiek na Rugii — wczesnośredniowieczna osada i port słowiański.
- Datowanie: ogólnie IX–XI w.; dla wraku Ralswiek 2 — po 977 r.
Opis: łodzie klepkowe napędzane żaglem i wiosłami; największa (Ralswiek 1) miała ok. 13–14 m długości i 2,6 m szerokości.
Źródła:
- Paweł Litwinienko, Żegluga w rejonie Zatoki Gdańskiej w X–XIV wieku w świetle źródeł archeologicznych, praca doktorska, Gdańsk 2025.
- Materiały Zachodniopomorskie, rocznik naukowy Muzeum Narodowego w Szczecinie, 2013, ISSN 0076-5236.
- Program popularnonaukowy To Lubię, odcinek „Pod tym względem Bałtyk to fenomen” (YouTube).
- Polecamy też stronę o wrakach na Bałtyku https://wrakibaltyku.pl/pl/wraki.html
