Troistej natury, nieposiadającemu ognia, nosicielu dusz.
W dzisiejszej popkulturze mamy dwóch jakże różnych bohaterów związanych z nietoperzem:
BATMAN – praworządny obrońca ludzi, strażnik prawa
DRACULA – krwiożercza kreatura, czyhająca na naszą krew
Najstarszym znanym słowem opisującym to zwierze jest starosłowiański letavbcb, przymiotnik ten opisywał wszystkie istoty potrafiące latać i w wielu słowiańskich krainach przybierał różne choć podobnie brzmiące nazwy stąd starosłowacki lietavec lub staroczeski letavec. Tak w języku górnołużyckim zrodził się letvc był to rzeczownik oznaczający „latający ptak”, „latająca ryba”, „latający smok”, „wietrznik”. W języku ukraińskim mamy rzeczownik litavecb oznaczający „nieczysty duch” lub „atakujący ogień” (tutaj sama nasuwa się konotacja „atakujący ogień” – ćma nie znajduje ona jednak potwierdzenia naukowego). Tak czy inaczej finalnie lądujemy w języku staropolskim z rzeczownikiem latawiec oznaczającym „zmora, ciężki, duszący, sen” oraz „złośliwy duch” (1).
Inne koncepcje podają następujące etymologiczne pierwowzory wyrazu nietoperz.
Netoper – Latający nocą (4)(5)
Netopyr – Nieposiadający ognia (4)(6)
Wszyscy są jednak bardzo zgodni co do tego, że ze względu na bardzo silne, zazwyczaj negatywne
emocje jakie budzi nietoperz, ludzie bali się wymawiać jego imię tak samo jak „boją się wymawiać
imienia złego”. Co powodowało bardzo silne odkształcenia językowe. Aleksander Brückner na początku XX wieku, podaje w Słowniku etymologicznym języka polskiego wiele nazw brzmiących już znajomo:
niedopyrz, niedopierz, gacopyrz, latonka, latoperz czy mętoperz.
Strach ten, z naszego punktu widzenia może być irracjonalny, pamiętajmy jednak, że jeszcze sto lat temu wiedza (w rozumieniu nauka) nie była tak łatwo dostępna jak dzisiaj a ludzie zastępowali luki wiarą w nadprzyrodzone moce. Ma to potwierdzenie w dużo starszych mitach związanych ze śmiercią więc z chyba najsilniejszymi emocjami człowieka.
Niektórzy dawni Słowianie, Normanowie oraz Bałtowie wierzyli, że dusza po śmierci wędruje „do bogów” za pośrednictwem ptaków. Dusza wodza zanoszona była przez orła, dusza plebejusza przez gołębia, sójkę czy innego kosa a czyją duszę zanosił nietoperz, który uważany był za latającego szczura?
Oczywiście zanosił dusze umęczone, niegodne lub padał ofiarą duszy, które nie chciały opuścić świata i zostawały w nietoperzu (4), stąd ludzie bali się, że noszący w sobie złego ducha nietoperz przyczyni się do ich nieszczęścia. Na terenach szeroko pojętej słowiańszczyzny jeszcze w XIX wieku słowo nietoperz i upiór były synonimami (7), choć uczciwie trzeba przyznać, że już nie zawsze. Nie przeszkadzało to wcale ludności przybijać nietoperze żywcem do drzwi chat żeby, odgonić diabła pokazując jak się go nie boją(9). W XIX wieku „upiory” zmuszano do wejścia do glinianego dzbana, dzban ten spalano w stosie drewna, moment jego pęknięcia zwiastował, że obrządek się udał i dusza uleciała „do nieba” – bo robili to już chrześcijanie. Słowianie wierzą również w magiczną moc totemów nietoperzowych (10), chodzi tutaj zwłaszcza o noszenie przy sobie nietoperzowej kości, ma to pomóc w miłości. Według czeskich wierzeń żeby skłonić do miłości należy zahaczyć taką kostką suknię wybranki. Bośniacy z kolei wierzą, że wypicie magicznego eliksiru doprawionego kilkoma kroplami krwi nietoperza gwarantowało szczere uczucie. Na szerokiej Słowiańszczyźnie(10) przyjęty był też zwyczaj zakopywania nietoperza koło kamienia węgielnego domu co miało ochronić go przed ogniem, analogiczny pochówek w przypadku stodoły chronił zwierzęta gospodarskie przed chorobami.
W kulturach europejskich podejściem do nietoperzy wyróżniają się Hiszpanie którzy już od średniowiecza umieszczali nietoperza w herbach, jako przykład podajmy herby takich miast jak:
Novallas, Palma de Mallorca, Escut de Catarroja, Walencja.
Nietoperza w swoim herbie miała też Katalonia został on jednak usunięty w XX wieku.
A co na ten temat sądzą inne kultury?
• W Nigerii wierzy, się że nietoperze są związane z czarnoksięstwem, jeśli nietoperz wleci do domu
i dotknie człowieka, jest to pewny znak, że ta osoba została zaklęta i wkrótce umrze.
• W tradycji islamskiej nietoperze są „haram”, czyli jako jedzenie nieczyste, zakazane.
Muzułmanom jednak nie wolno zabijać nietoperzy, gdyż to przynosi pecha, a w dodatku „samice
nietoperzy mają piersi i są matkami tak jak kobiety”.
• W Azji Południowo-Wschodniej nietoperze kojarzą się ze szczęściem i pomyślnością używane są
jako duchowe totemy.
• W Indonezji rolnicy wierzą, że nietoperze nocujące blisko ich pól ryżowych gwarantują dobry
plon.
• Na Filipinach uważają, że nietoperze nocujące w namorzynach chronią ich łowiska i zwiększają
ilość złowionych ryb i skorupiaków.
• W północnej Tajlandii krzywda wyrządzona nietoperzom pociąga za sobą klątwę, ponieważ
nietoperze są uważane za święte.
• W Indiach nietoperze mogą być czasem strażnikami świętych zagajników, bywa też, że są
towarzyszami bogini Kali (bogini śmierci)
• W Chinach nietoperze kojarzą się ze szczęściem, pogodą ducha i sprzyjającą fortuną. Pięć
nietoperzy znajdujących się na popularnym amulecie symbolizuje długie życie, bogactwo,
zdrowie, miłość i spokojną śmierć.
• I na koniec… Klan Majów żyjący do dzisiaj na płaskowyżu Chiapas w południowym Meksyku
określa siebie jako Tzotzil uinic (ludzie-nietoperze). Ich główne miasto zostało nazwane
Zinacantán, czyli miejsce nietoperzy. Wierzą też w Camazotza Boga-nietoperza, znany jest on z
obcinania głów ludziom i innym bogom, ma on też kilka ciepłych przedstawień, na przykład
trzymając wycięte serce wroga.
Rozwiejmy jeszcze kilka mitów i podajmy parę faktów:
– Na świecie sklasyfikowano ponad 1360 gatunków z czego przynajmniej 26 występuje w Polsce
– Zaledwie trzy gatunki nietoperzy żywi się krwią, żaden z nich nie występuje w Polsce
– To nie jest ptak to ssak zupełnie jak świnia, koń, pies czy człowiek
– Stanowią zaraz po gryzoniach drugą najliczniejszą grupę ssaków.
– Nie wkręca się we włosy – prawdopodobnie dla tego, że boi się łupieżu.
– Nie są spokrewnione z myszami
– Spora grupa nietoperzy to zwierzęta preferujące dzienny tryb życia
– Nie wszystkie nietoperze posługują się echolokacją, część z nich ma doskonały wzrok
– Niektóre gatunki dożywają 30 lat
– Nietoperze umieją pływać (ta umiejętność ratuje je w przypadku wpadnięcia do wody)
– W niektórych regionach świata nietoperze zapylają kwiaty
– Nietoperze wyewoluowały z nielatających ssaków ok 52 miliony lat temu
– Najmniejszy nietoperz i zarazem jeden z najmniejszych ssaków to Świnionos malutki, mierzy ok
3cm i waży ok 2-3 gramy.
– Największy gatunek nietoperzy to Acerodon Grzywiasty rozpiętość jego skrzydeł może dochodzić
do 170cm, pochodzi z Filipin i jet zaliczany do „najinteligentniejszych zwierząt świata”.
Przypisy:
1. Zuzanna Krótki, Uniwersytet Śląski w Katowicach.
2. Kinga Maciuszak, Paskuda i strzyga. Irańskie demony w świecie Słowian?, Kraków 2006
3. A.M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich, Warszawa-Poznań 2001
4. Grażyna Rytter, Słowiański Upiór, Wampir, Nietoperz 1986
5. F. Miklosich Etymologisches Wörterbuch der slavischen Sprachen 1886
6. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego 1926-1927
7. Josef Holub i František Kopečný, Etymologický slovník jazyka českého 1952
8. B. Havranek Genera verbi ve slovanských jazycích II Praga 1937
9. J. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek XVI-XVIII, warszawa 1976
10. Kowalski Kultura magiczna: omen, przesąd, znaczenie Warszawa 2007 PWN
